وجه تسميه پل دزفول

پل دزفول كه ميانه راه جندي شاپور و شوش بنا شده ، از آن گونه پل هاست كه پادشاهان ، دژي در كناره رودخانه نزديك به آن ساخته بودند ، تا آن را از تصرف و تخريب راهزنان و مفسدان حفظ نمايند . پس پل و دژ ( قلع كه اكنون در جاي آن محله قلعه دزفول واقع است . ) نخستين بناهايي بوده كه در آنجا ساخته شده است و از اين جهت آنجا « دژ پل » ناميده شده كه بعد آن را معرب نموده و دزفول  گفته اند . گاهي به مناسبت شهر روناش كه سمت غربي رودخانه بوده و اكنون آن را « رعناش» خوانند . اين پل را « پل روناش » و دز را « قصر الروناش » و مردمش را قصري ناميده و نيز اين شهر را « اندامش » مي ناميده اند .

« انوش » ، « روناش » ، « رعناش » در حقيقت قصري يا زنداني بوده كه در منتهي اليه سمت شمالي پل دزفول قرار داشته است ، كه پل به دلیل اين زندان معروف به روناش مي شود .

وضعيت فعلي و موقعيت استقرار پل نسبت به رودخانه

پل دزفول كه در محل به آن پل قديم مي گويند ، با دست اندازهاي اطراف آن در فاصله 80 كيلومتر شوشتر (جنوب شرقي دزفول) و 10 كيلومتر ايستگاه راه آهن انديمشك كه در ساحل شرقي رود دز واقع و اين پل به طول تقريبي 370 متر است . اين پل داخل شهر دزفول بر روي رودخانه دز ساخته شده و هنوز رفت و آمد بر روي آن جريان دارد . پلي كه تاكنون دو منطقه غربي و شرقي شهر دزفول را به هم متصل مي سازد در حقيقت رابط دزفول ـ انديمشك بوده است . اين پل از طرف جنوب شرقي به جانب انديمشك و محله روناش قديم و رعناي فعلي و باغ سرتيپ و امامزاده اي به نام دست دراز علي در منتهي اليه خليج غربي پل كه در كنار رودخانه بنا گرديده محدود مي شود . سمت شمال غربي پل به شهر دزفول و محله قديم قلعه منتهي مي گردد و از سمت جنوب غربي به پل جديد واقع در مسير خيابان سي متري و از سمت شمال شرقي به مسير رودخانه مزبور كه به شمال شرقي شهر دزفول جاري است محدود مي شود اين پل در حال حاضر 17 دهنه متفاوت دارد كه بر روي پل قديمي ساخته شده است . اكنون پل چهارده دهنه قديمي دارد كه در شرايط عادي آبرو رودخانه نيست . در محل هر دو دهانه بزرگ يك طاق نماي كوچك كه بر سطح پايه جسيمي قرار گرفته و بوسيله پلكاني به سطح بستر رودخانه راه دارد ساخته شده و به اين ترتيب دروازه طاق نما در بين طاق هاي اصلي پل قرار گرفته اند . پل در مركز داراي 3 دهنه بتني است كه در سال 1316 هـ ش به هنگام مرمت پل توسط انگليسي ها (كه در آن زمان در خوزستان حضور داشتند ) به آن الحاق شده است . در فاصله بين هر كدام از دهنه هاي اصلي آن يا ما بين هر دو چشمه آن بر فراز پايه با موج شكن اصلي پل طاق نمايي با قوس جناقي تعبيه گرديده که دو دهنه جديد آن با نماي بتني در عصر پهلوي بنيان شده و گوياي تعميرات و الحاقات پل مزبور در يك دوره بخصوص است . بطور كلي اين پل داراي ارزش تاريخي و اصالت باستاني و گوياي سبك و فرم معماري دوران ساساني است .

چنانكه ذكر شد احداث آن از زمان ساسانيان آغاز شده و در زمان رضا خان پهلوي چند دهنه آن كه در حال خرابي و ريزش بوده تعمير و بطور كلي تعويض شده است . البته ناگفته نماند كه در طي تاريخ ايجاد اين پل تا كنون به طور متناوب تعميرات ديگري در دوره هاي مختلف صورت گرفته كه زياد چشمگير نبوده و به اصالت بناي آن صدمه اي وارد نيامده است .

قسمت اصلي پي پايه ها كه از سنگ و ساروج ساخته شده اند و به ارتفاع 5/2 متر مي باشند از بقيه پي ها قطورترند و بر روي اين پايه ها به ارتفاع 4 متر قسمت ديگري مشهود است كه با آجر و سنگ تراشيده ساخته شده پيداست كه از قسمت زيرين و قديمي جديد تر می باشد . بر روي اين قسمت كه تا زير دستك هاي بازوهاي پل ها و دهانه ها ممتد است سطح آجر پوشي با پلكان بالا رونده وجود دارد كه از دو قسمت سابق الذكر جديد تر است و به نظر مي رسد كه مربوط به تعميرات دوره هاي بعدي است .

سطح پل كه محل عبور و مرور است با عرضي كمتر بر روي اين پايه ها بنا شده است ، طاق ها و طاق نماها به سبك معروف رومي ساخته و با خيز بلند نگهدارنده طاق و سقف سطحي پل است . در بين دو دهانه نخستين و اصلي ضلع شمال غربي تا دهانه سوم كه آثار قديمي اي اين پل است سه دهانه ي بزرگ سيماني بر روي پايه قديمي به زمان هاي اخير بنا شده و دو قسمت پل را به سبب ويراني از هم گسسته بوده است ، به هم متصل كرده که پي ها در تمام بدنه ها و پايه ها قديمي و ساساني به نظر مي رسند و در جلوي بعضي از آنها آثار ساختماني و ديوارها و دستك هاي پل مشاهده مي شوند.

درست در ضلع جنوب غربي پل و در قسمت کناری آن، آثار ساختماني سد و بند تنظيم كننده و آبراهه هاي هدايت و تقسيم آب در ضلع شرقي رد ساحل رودخانه پيداست كه قسمتي از اين تأسيسات ويرانه در داخل بستر رودخانه افتاده وآب بر آنها مي گذرد محتمل است كه اين به روزگار آباداني پل بندي كه شرح آن گذشت و اكنون به آسيوآي رعنا معروف است، پل عمومي براي عبور و مرور مردم ساخته شده است . و ناگزير به آثار باقيمانده در اطراف پل توجه چنداني نشده و ديواره سنگي كه در حاشيه اين آسياب ديده مي شود جهت حفاظت از پايه هاي پل بوده و درراستاي حفظ و نگهداري آسياب هاي با ارزش اين مجموعه نبوده است.

پل دزفول از نظر كلي جهت روشن نمودن اوضاع تاريخي منطقه خوزستان بطور اعم و شهر دزفول بالاخص بسيار پراهميت خواهد بود. در عصر ساساني و در عهد شاپور دوم بر فراز رودخانه در مسير شمال شرقي- جنوب غربي آن پلي احداث گرديده كه اثرات معماري آن تا عصر حاضر با نماي اصيل خود هنوز هم جلوه گري می نمايد. اين پل كه از محله قديم قلعه يا خليج غربي كنوني دزفول به محله روناش در ساحل غربي رودخانه وصل می باشد ازمصالحي ساخته شده كه استحكام آن را بعد از طي 14 قرن تضمين می کند پايه هاي سنگي يك پارچه كه تشكيل دهنده برج شكن هاي پل مزبوراند گوياي يك عامل دفاعي و هدايت كننده سيلاب هاي فصل زمستان در اين منطقه است. قوس هاي جناغي كه بر فراز اين موج شكن ها ايجاد گرديده دليلي ديگر بر تسلط سبك ساساني در ساختمان بناي آن می باشد .