مراسم قهوه‌خوري اعراب حاشيه تالاب شادگان

اعراب ساکن خوزستان رسمي ديرينه و مراسمي نمادين در مجالس خود دارند که معمولاً اين مراسم در محلي به نام "مضيف" که کپر يا اتاقي بزرگ در کنار محل زندگي يا خانه شيخ است، برگزار مي‌شود. در گذشته مضيف کارکردهاي بسياري داشت ازجمله محل رتق و فتق امور قبيله، محل داوري و حل اختلاف، مرکز تبادل اخبار و اطلاعات، محل تشکيل مجلس اعيان و شوراي ريش سفيدان بود .(هنر و مردم، شماره 5، بهار 1385)
در اين مجلس و مضيف بود که شيخ دستور آماده سازي قهوه، اين مراسم نمادين پر از راز و رمز را صادر مي کرد؛ قهوهاي که در اين مراسم استفاده مي‌شد، قهوه آسياب نشده بود و بيشتر از کشورهاي حاشيه خليج فارس تهيه مي‌شد.
ابتدا قهوه را با وسيله‌اي دو شاخه به نام مهماس که شبيه مقاش مي‌باشد در ظرفي ريخته و تفت مي‌دهند و آنگاه آن را در هاون آسياب کرده و براي مراسم آماده مي‌کنند؛ پس از آن در ظرفي بزرگ به نام "گم گم" که چيزي شبيه گلاب‌پاش‌هاي قديمي و از جنس ورشو (مفرغ) است، آب ريخته و پس از جوش آمدن، قهوه آسياب شده را اضافه کرده و از هل هم براي خوش طعم شدن آن استفاده مي‌كنند.
هنگامي که قهوه آماده سرو باشد ساقي آن را در ظرف کوچکتري به نام  "دله" که شبيه همان "گم گم" است ريخته و سپس اين مراسم آييني با زيرکي و دانايي ساقي ادامه مي‌يابد.
ساقي دله را در دست چپ و فنجان مخصوص قهوه خوري ـ که فنجاني بدون دسته است و فنيان خوانده مي شود ـ را در دست راست گرفته، از سمت راست مجلس شروع به سرو قهوه مي نمايد؛ اگر در اين مجلس سيدي وجود داشته باشد ابتدا از وي پذيرايي مي‌گردد و در غير اين صورت اين مراسم از شيخ يا ريش سفيد مجلس آغاز مي‌شود.
 
براي ريختن قهوه درون فنجان و تعارف آن به ميهمانان نيز آيين خاصي وجود دارد، بدين ترتيب که ساقي پس از ريختن قهوه درون فنجان، فنجان را به نوک دله مي‌زند و براي تعارف با دست راست بدون اين‌که کمر را خم نمايد فنجان قهوه را به ميهمان تعارف مي‌نمايد و ميهمان نيز با دست راست قهوه را دريافت مي‌کند و بدون زمين گذاشتن فنجان آن را ميل مي‌نمايد.
اگر گيرنده فنجان پس از نوشيدن قهوه، فنجان را بدون هر گونه حرکتي به ساقي برگرداند، بدين معناست که درخواست فنجان ديگري دارد، اما با تکان دادن فنجان توسط ميهمان (حرکت دست از مچ به پايين و از راست به چپ) ساقي فنجان را تحويل گرفته و به سراغ نفر بعدي مي‌رود؛ هر عملي غير از اين معناي ديگري دارد. به عنوان مثال اگر شخصي قهوه خود را ميل نکرده و فنجان را زمين بگذارد بدين معناست که وي خواسته‌اي دارد، در اين هنگام شيخ يا ميزبان رو به وي کرده و از خواسته‌اش مي‌پرسد و پاسخ مناسب مي‌دهد.
در قديم سرو کردن قهوه داراي پنج مرحله بوده و اکنون به چهار مرحله تقليل يافته که هر مرحله حرفي ناگفته دارد.
مرحله اول يا فنجان اول (هيف) ناميده مي‌شود و نوشيدن اولين فنجان قهوه توسط ساقي براي اطمينان از سالم بودن قهوه است.
فنجان دوم (ويف) ناميده مي‌شود که به معني پذيرش مهماني ميزبان از طرف مدعوين مي‌باشد.
فنجان سوم را (کيف) مي‌گويند که بيانگر لذت و حظ بردن از مهماني است.
فنجان چهارم که (سيف) نام دارد نمادي از پذيرش برادري ميزبان از سوي ميهمان مي‌باشد و ميهمان قبول مي‌نمايد که کنار ميزبان خويش به حکم برادري به جنگ رفته و در رکاب وي شمشير بزند.
همان‌گونه که ذکر گرديد ساقي اين مراسم بايستي فردي زيرک و دانا و آشنا به شعر و ادب نيز باشد چرا که ممکن است هنگام سرو قهوه براي ميهمانان، يکي از حضار بيتي شعر يا جملاتي قصار بر زبان آورد و وي بايد قادر به پاسخگويي باشد.
علاوه بر آن اگر ساقي هنگام سرو قهوه سهواً شخصي را فراموش نمايد ميهمان مذکور مي‌تواند به عنوان هتک حرمت و اعاده حيثيت به نزد شيخ شکايت برده و فصل(ديه) هم مطالبه نمايد.
امروزه اين مراسم که روزگاري در مضيف شيوخ برگزار مي‌گرديد و کارکرد‌هاي گوناگوني داشت، رونق خود را از دست داده و بيشتر در مراسم عزا، عروسي، ميهماني شيوخ و جشن‌هاي خاص مانند عيد قربان و فطر برگذار مي‌شود. با اين حال مشكلاتي كه در دادگاه‌ها حل و فصل نمي‌شود، شايد در مراسم قهوه‌خوري با خوشي پايان يابد.