معماران ایرانی در مناطق مختلف اقلیم گرم و خشک و نیمه مرطوب ایران با هدف سازگاری با طبیعت و اقلیم هر منطقه ابتکارات فراوانی داشته اند.باد گیر ها ، آب انبار ها و یخچال ها نمونه هایی از این نبوغ هستند.بسیاری از این معماری های خود ایستا ، با ورود به عمق زمین شکل گرفته اند."شوادان"یکی از فضا های زیر زمینی خاص شهرهای دزفول و شوشتر در جنوب غربی ایران با کاربری و ویژگیهای خاص است.اقلیم گرم و نیمه مرطوب شهر دزفول ، همجواری با رودخانه و بالا بردن سطح شهر نسبت به رودخانه  عوامل شکل گیری شوادان در دزفول بوده است؛ به گونه ای که معماران دزفولی توانسته اند با بهره گیری از آب خُنک رودخانه و دمای معتدل عمق زمین  ، شرایط مطلوب زندگی در دمای بالای 50 درجه را قبل از اختراع وسایل خُنک کننده برقی به وجود آورند.

اگر اهل اهواز باشید و گذرتان به فلکه شهدا افتاده باشد  ، جنب ایستگاه اتوبوس ِ کیان آباد و کیانپارس ، آنجایی که همیشه یک کتابفروش ، بساط ِ   فروش ِ کتابهای ِ قدیمی و دست دوم اش را پهن نموده ، احتمالا کوچه ای را دیده اید  که برای وارد شدن به آن  بایستی  چند پله را  به سمت پایین طی کنید.آن چه بیش از همه در عبور از این کوچه  جلب توجه می کند معماری متفاوتی است که نمونه های آن در شهرهایی مانند شوشتر و دزفول وجود دارد.البته در برخی مناطق دیگر اهواز مانند عامری یا باغ مُعین نیز می توان این نوع معماری را دید. در کوچه که  پیاده روی کنید، در سمت چپ ، کوچه  دیگری نمایان می شود  که  با طاقی ضربی  پوشانده شده است . ورودی ِ بنایی که از آن سخن می گوییم در این کوچه قرار دارد.نامش" سرای ِ معین التجار" است. سراي معين التجار يکي از بناهاي دوره قاجار مي باشدکه توسط حاج محمد تقي معين التجار بوشهري و با همکاري  محمد حسن خان سعد الدوله ساخته شده است.

گزارش حاضر نتیجه سفر پژوهشی 3 روزه به استان خوزستان و بازدید از شهرهای دزفول،شوشتر و شوش است و بخش عمده ای از اطلاعات،محصول برداشت میدانی گروه منظر شهری می باشد.ماحصل تلاش گروه،در قالب گزارش های مستقل فردی است که در ادامه ارایه خواهد شد.در شهرهای مورد مطالعه،عمدتا دو نوع بافت قدیم و بافت جدید به چشم می خورد که توجه اصلی ما در این گزارش به بافت قدیم آنها می باشد.بافت قدیم دزفول را بافت ارگانیکی تشکیل می دهد که در حاشیه رودخانه شکل گرفته است.جهت گیری های متفاوتی در احجام خالص آن به چشم می خورد که این ویژگی باعث می شود حجم ها از یکنواختی خارج شده و سایه روشن متنوعی  بر روی بدنه بنا ها به وجود آید.بنا ها معمولا یک یا دو طبقه هستند وبناهای بلند مرتبه در این بافت دیده نمی شوند که باعث حفظ مقیاس انسانیب فضاها می شود.پوشش گیاهی این مناطق بیشتر شامل درختان کنار،نخل و کهور می شود که با اقلیم گرم و مرطوب منطقه سازگاری کامل دارند و معمولا به صورت تک درخت در فضاهای جمعی داخلی ِ بافت و  یا همجوار بناهای مسکونی  خود نمایی می کند.این همنشینی تک درخت ِ ُکنار  با بنا تصویری است که به عنوان  منظر بافتِ مسکونی خوزستان در ذهن بیننده جای می گیرد.

دریافت متن کامل ِ "گزارش منظر شهری خوزستان"(مهسا طیبی فر-فارغ التحصیل رشته معماری منظر دانشگاه تهران)

دزفول شهري در ساحل شرقي رود" دز" و در جنوب غربي رشته كوه زاگرس است و به لحاظ فاصله نسبتاً زيادي که از خليج فارس دارد، رطوبت هوا در اين منطقه کمتر است . اما به دليل همجواري با رودخانه دز داراي اقليم گرم و نيمه مرطوب است.دماي بالا و هواي گرم و طاقت فرسا، زندگي و هر گونه فعاليت اجتماعي را مختل مي کند و آنچه در اين منطقه امکان زندگي به ساکنان آن بخشيده است، فضايي به نام شوادان است که توسط معماران خوش ذوق ايراني از دير باز طراحي و ساخته شده است.بطور معمول دماي زير زمين در تابستان نسبت به دماي خارج کمتر و در زمستان بيشتر است. بنابراين پايين بودن سطح آبهاي زيرزميني دزفول در کمک به ساخت و گسترش شوادان موثر بوده است .در ساير شهرهاي استان مثل اهواز و خرمشهر حفر شوادان ممكن نيست، زيرا در عمق يكي دو متري زمين آب وجود دارد. ارتفاع شهر دزفول از سطح دريا بيش از 140 متر و از رودخانه دز بين 20 تا 30 متر متغير است.بالا بودن سطح شهر نسبت به رودخانه، ، پايين بودن سطح آبهاي زيرزميني و زمين مناسب براي حفاري موجب شده که ساکنان آن با بهره گيري از آب خنك رودخانه و دماي معتدل عمق زمين، شرايط مطلوب زندگي را قبل از اختراع وسايل خنك كننده برقي به وجود بياورند.هواي گرم و طاقت فرساي تابستانهاي دزفول و شوشتر موجب ساخت زير زمين هاي ژرف در خانه هاي کهن گشت، دماي شوادان حدود 25 درجه سانتيگراد در تمامي فصول سال است.

 به گفته غلامرضا سلمانپور کارشناس میراث فرهنگی ( حفظ و احیا ) یکی از بافت های بکر و ارزشمند در استان ، بافت قدیم شهر دزفول می باشد که از حدود 28 محله تشکیل شده است ، اساس شکل گیری محلات بر بنای شرایط فامیلی و مذهبی بوده و هر محله 0خود دارای بناهای عام المنفعه همچون مسجد ، مدرسه ، حمام و حتی قبرستان بوده است  .این نوع بافت بیانگر تمدن کهن و سابقه شهر سازی در این منطقه از کشور بوده و بر گرفته از تاثیرات طبیعی و همسان با اقلیم گرم و مرطوب منطقه می باشد .سلمانپور با اشاره به شهرت نام این شهر به عنوان شهر آجر گفت : استفاده از آجر و تزئینات آجری در ساخت بناهای شهر باعث شده تا این شهر به عنوان نمایشگاه آجر و یا شهر آجر مشهور گردد .